Ô nhiễm và biến đổi khí hậu tác động đến cúm như thế nào?
TS.BS. Trương Hữu Khanh
Phó Chủ tịch thường trực Liên chi hội Truyền nhiễm TP.HCM
Ngày cập nhật: 22/04/2026
Mục lục
1. Tại sao ô nhiễm không khí làm tăng nguy cơ nhiễm cúm?
Không khí ô nhiễm không chỉ gây tổn thương trực tiếp cho phổi mà còn làm suy yếu hệ thống phòng vệ tự nhiên của cơ thể trước virus cúm. Khi hít thở không khí chứa bụi mịn và các khí độc hại, lớp niêm mạc bảo vệ đường hô hấp – vốn được ví như “lá chắn” đầu tiên của phổi – có thể bị tổn thương, tạo điều kiện để virus dễ dàng xâm nhập vào cơ thể. Đồng thời, ô nhiễm không khí làm khả năng chống virus của cơ thể bị suy giảm, do việc sản xuất các chất kháng virus tự nhiên bị giảm, giống như một đội quân phòng thủ bị suy yếu. Bụi mịn còn làm tăng số lượng các “cửa ngõ” trên tế bào mà virus sử dụng để xâm nhập và nhân lên. Khi đã nhiễm cúm, tình trạng viêm do ô nhiễm không khí khiến phản ứng viêm của cơ thể trở nên mạnh hơn, từ đó làm bệnh tiến triển nặng hơn và khó kiểm soát hơn.
Một nghiên cứu tại Trung Quốc theo dõi hơn 3,7 triệu ca cúm tại 82 thành phố trong giai đoạn 2015–2019 cho thấy, mỗi khi nồng độ bụi mịn PM2.5 (hạt bụi mịn có đường kính ≤ 2,5 µm) hoặc PM10 (hạt bụi có đường kính ≤ 10 µm) trong không khí tăng thêm 10 μg/m³, nguy cơ mắc cúm của dân số tăng khoảng 9% trong vòng 1–7 ngày sau đó. Trẻ em là nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất.
2. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến dịch cúm như thế nào?
Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi cách virus cúm lây lan và gây bệnh trên phạm vi toàn cầu, và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này. Khác với các quốc gia ôn đới như Mỹ hay châu Âu, nơi cúm có tính mùa rõ rệt, dịch cúm tại Việt Nam có mô hình lưu hành đặc thù do điều kiện khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Nhiều nghiên cứu cho thấy virus cúm có thể lưu hành quanh năm tại Việt Nam, với khả năng xuất hiện nhiều đợt bùng phát trong cùng một năm thay vì tập trung vào mùa đông. Thời điểm bùng phát cũng không cố định mà có thể thay đổi theo từng năm.
Trong bối cảnh đó, biến đổi khí hậu tiếp tục làm phức tạp thêm diễn biến dịch cúm. Một nghiên cứu tại Thái Lan dự báo rằng dưới tác động của biến đổi khí hậu, nguy cơ mắc cúm có thể tăng tới 36,8% tại một số khu vực trong giai đoạn 2021–2040, nhấn mạnh vai trò của thời tiết cực đoan trong việc làm thay đổi mô hình lây truyền bệnh.
3. Phòng ngừa cúm trong bối cảnh ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu
Dù biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi quy luật lưu hành và lan truyền của dịch cúm, vaccine cúm vẫn là biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Tiêm vắc-xin đúng thời điểm khi vắc-xin sẵn có, và duy trì tiêm nhắc lại hằng năm đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa và giảm gánh nặng bệnh tật. Các nghiên cứu cho thấy vắc-xin giúp giảm 42% nguy cơ nhập viện, 52% nguy cơ vào khoa hồi sức tích cực, 55% nguy cơ phải thở máy và 36% nguy cơ tử vong do cúm.
Chúng tôi khuyến nghị tất cả mọi người từ 6 tháng tuổi nên tiêm phòng cúm mỗi năm, đặc biệt là trẻ nhỏ, người trên 50 tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính, béo phì, nhân viên y tế và những người sống trong môi trường ô nhiễm.
BS Trương Hữu Khanh
Bên cạnh tiêm chủng đầy đủ, việc hạn chế tiếp xúc với không khí ô nhiễm—đặc biệt là bụi mịn PM2.5 (hạt có đường kính ≤ 2,5 µm)—có thể góp phần bảo vệ sức khỏe hô hấp và hỗ trợ đáp ứng miễn dịch. Người dân có thể chủ động theo dõi chất lượng không khí thông qua các ứng dụng công khai, sử dụng khẩu trang phù hợp khi cần thiết và duy trì môi trường sống trong lành. Sự kết hợp giữa tiêm chủng và các biện pháp dự phòng bổ trợ sẽ giúp tăng cường khả năng phòng bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.
Xem thêm:
- Cúm trong miền nhiệt đới: Thách thức đồng nhiễm và chiến lược phòng ngừa chủ động
- Vaccine cúm – Bảo vệ chủ động trước các chủng virus cúm nguy cơ cao
- Diễn tiến bệnh cúm trong mùa đông xuân 2025-2026
