Vaccine cúm tứ giá – Bảo vệ chủ động trước 4 chủng virus cúm nguy cơ cao
Chuyên gia viết bài: BS. Trương Hữu Khanh
Phó Chủ tịch thường trực Liên chi hội Truyền nhiễm TP.HCM
Nguyên Trưởng khoa Nhiễm – Thần kinh, Bệnh viện Nhi Đồng 1 TP.HCM
Ngày cập nhật: 02/03/2026
Mục lục
1. Bốn chủng virus cúm thường lưu hành và có thể gây biến chứng nặng
Theo tổ chức Y tế Thế giới (WHO) các chủng virus cúm thường xuyên lưu hành mà chúng ta cần lưu ý là A/H1N1, A/H3N2, B/Yamagata và B/Victoria. Cả bốn chủng đều có thể gây biến chứng nặng, nhất là ở người lớn tuổi, người có bệnh nền, trẻ em, và phụ nữ mang thai.
A/H1N1 là chủng từng gây đại dịch năm 2009. Nghiên cứu ghi nhận người nhiễm H1N1 có nguy cơ phải vào cấp cứu cao hơn so với H3N2, dễ gặp tình trạng hạ oxy máu, rối loạn điện giải, sốt cao. A/H1N1 cũng liên quan đến các biến chứng nặng như viêm phổi, suy hô hấp cấp, sốc và suy thận – đặc biệt ở người trẻ, người có bệnh nền.
Trong khi đó, A/H3N2 lại gây nhiều ca tử vong, đặc biệt là ở người trên 65 tuổi. Khi virus biến đổi theo mùa, nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nặng ở trẻ em có thể tăng lên đáng kể.
Đối với cúm B, dòng Yamagata thường gây bệnh cảnh nặng hơn ở người lớn tuổi và được xem là nguyên nhân chính gây tử vong do cúm B trong nhóm này. Ngược lại, B/Victoria lưu hành nhiều hơn ở thanh thiếu niên và trẻ em. Mặc dù đa phần ca bệnh do B/Victoria có xu hướng nhẹ hơn so với B/Yamagata, chủng vẫn có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như viêm phổi hoặc suy hô hấp, đặc biệt ở trẻ nhỏ hoặc có bệnh nền.
2. Virus cúm liên tục biến đổi, miễn dịch khó duy trì lâu dài
Bên cạnh nguy cơ gây biến chứng, một điểm đáng lo ngại khác của virus cúm là khả năng biến đổi liên tục.
Virus cúm mang vật liệu di truyền là RNA. Khi xâm nhập cơ thể, chúng nhân lên bằng cách sao chép RNA để tạo ra thế hệ virus mới. Tuy nhiên, quá trình sao chép rất dễ sai sót – giống như khi chép một bài văn dài, khó tránh khỏi viết nhầm một vài lỗi [7]. Chính những lỗi đó tạo ra các phiên bản virus thay đổi so với ban đầu.
Nếu thay đổi xảy ra ở cấu trúc bề mặt virus – nơi hệ miễn dịch nhận diện và ghi nhớ – thì miễn dịch cũ có thể không còn nhận ra virus cúm mới nữa [20-21]. Đây là lý do cúm mùa quay trở lại mỗi năm, và cũng là lý do vì sao miễn dịch tự nhiên hoặc miễn dịch từ vaccine những năm trước không thể bảo vệ trọn vẹn cho mùa sau.
3. Vaccine cúm tứ giá bao phủ rộng trên cả 4 chủng virus cúm
Trước một loại virus luôn biến đổi thì chiến lược phòng ngừa hiệu quả là chủ động cập nhật “lá chắn” miễn dịch hằng năm. Vaccine cúm tứ giá hiện nay được thiết kế để bảo vệ trước bốn chủng virus gồm A/H1N1, A/H3N2, B/Yamagata, và B/Victoria, mang lại phạm vi bao phủ rộng nhất, đặc biệt với các dòng cúm B vốn khó dự đoán.
Các nghiên cứu cho thấy lợi ích bảo vệ rõ ràng:
- Người cao tuổi: Tiêm vaccine liều chuẩn giúp giảm 42% nguy cơ nhập viện do cúm và giảm 48% nguy cơ tử vong trong vòng 30 ngày sau khi mắc bệnh.
- Người có bệnh nền: Giảm 45% nguy cơ nhập viện do cúm [15]. Riêng ở bệnh nhân suy tim hoặc COPD, nguy cơ nhập viện (do cúm làm trầm trọng bệnh nền) giảm tới 80,3%.
- Trẻ em từ 6 tháng đến dưới 17 tuổi: Giảm 62% tỷ lệ nhập viện và giảm 56% nguy cơ phải vào cấp cứu vì cúm.
- Phụ nữ mang thai: Giảm 76,6% nguy cơ mắc cúm và giảm 86,6% nguy cơ nhập viện do cúm.
Ngay cả người trẻ, khỏe mạnh cũng không nằm ngoài lợi ích này. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, vaccine cúm tứ giá giúp giảm khoảng 20% nguy cơ nhập viện do cúm hoặc viêm phổi.
Nhìn chung, cúm mùa do A/H1N1, A/H3N2, B/Yamagata, B/Victoria có thể gây biến chứng nặng, nhất là ở người cao tuổi, người có bệnh nền, trẻ em, phụ nữ mang thai. Do virus biến đổi liên tục, hệ miễn dịch không duy trì hiệu quả bảo vệ lâu dài, nên việc tiêm vaccine tứ giá hằng năm là biện pháp phòng ngừa hiệu quả, giúp giảm mắc bệnh, nhập viện và tử vong ở mọi nhóm nguy cơ.
