Mãn kinh và sức khỏe tim mạch: Điều nhiều phụ nữ chưa được tư vấn đầy đủ khi đi khám

Chuyên gia viết bài: BS CKII. Trần Thị Nhật Thiên Trang
Bệnh Viện Phương Nam
Ngày cập nhật: 18/11/2026
Mục lục
- Khi điều khiến bác sĩ quan tâm không chỉ là triệu chứng
- Mãn kinh – Một “bước ngoặt” đối với sức khỏe tim mạch
- Đánh giá nguy cơ tim mạch trước khi điều trị MHT
- Thời điểm bắt đầu điều trị đóng vai trò quan trọng
- Phác đồ cần cá thể hóa
- Lưu ý theo dõi trong quá trình điều trị
- Điều tôi muốn nhắn gửi đến phụ nữ đang bước vào tuổi mãn kinh
Sau mãn kinh, buồng trứng ngưng hoạt động hoàn toàn, gây ra rất nhiều thay đổi ở người phụ nữ từ vóc dáng bên ngoài (da, béo bụng, tóc, răng,…); đến những thay đổi chuyển hóa bên trong cơ thể (rối loạn điều hòa glucose, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp,…..). Do đó, nguy cơ bệnh lý tim mạch tăng nhanh sau mãn kinh, ước tính tăng 14% mỗi năm mãn kinh.
Do đó, khi khám sức khỏe phụ nữ ở nhóm tuổi quanh mãn kinh, mãn kinh hoặc bạn đến khám vì những vấn đề phụ khoa khác, các bác sĩ phụ khoa sẽ luôn quan tâm sức khỏe tổng quát của mình, trong đó có những vấn đề liên quan đến tim mạch (cân nặng, chỉ số BMI, huyết áp, bệnh nhân đã có thói quen kiểm tra sức khỏe tổng quát hàng năm chưa và kết quả như thế nào, tiền sử gia đình và bản thân có những vấn đề gì đặc biệt cần quan tâm hay không (tiền sử ung thư vú, tiền sử đột quỵ,…). Đó là những yếu tố quan trọng giúp các bác sĩ phụ khoa đánh giá toàn diện sức khỏe của bạn trước khi đưa ra quyết định điều trị nội tiết mãn kinh khi có chỉ định.
Khi điều khiến bác sĩ quan tâm không chỉ là triệu chứng
Khi triển khai phòng khám mãn kinh, ngoài các trường hợp người bệnh tìm đến với những vấn đề liên quan rối loạn quanh mãn kinh do người bệnh tự nhận ra, cũng có những trường hợp họ đến khám tổng quát ở các chuyên khoa khác vì những triệu chứng xảy ra mà họ nghĩ không liên quan phụ khoa (tim mạch, xương khớp, tâm thần,…). Nhưng khi được đánh giá không ghi nhận bất thường thực thể và đây lại là khách hàng của lĩnh vực mãn kinh.
Khi các khách hàng này đến với những vấn đề của mình, các bác sĩ phụ khoa sẽ tìm hiểu mục đích khiến bệnh nhân phải tới gặp nhân viên y tế, nếu liên quan đến những triệu chứng rối loạn quanh mãn kinh, bệnh nhân sẽ được đánh giá mức độ (chỉ nhẹ, hay nặng đến mức ảnh hưởng chất lượng cuộc sống). Căn cứ theo mức độ nặng của triệu chứng, bệnh nhân sẽ được tư vấn phương pháp điều trị (từ cải thiện bằng thay đổi lối sống ở các trường hợp nhẹ, cho đến dung nội tiết mãn kinh ở những trường hợp nặng không có chống chỉ định, cũng như nguy cơ tiềm tàng về ung thư vú và nguy cơ tim mạch thấp)
Tôi có thể ví dụ một trường hợp gần đây nhất, chị A., 52 tuổi, đã mãn kinh khoảng một năm. Chị đến khám vì “bốc hỏa” với cảm giác nóng bừng mặt liên tục nhiều lần trong ngày, mất ngủ, khô rát vùng kín và đau khi quan hệ. Ban đầu, chị nghĩ đây chỉ là những thay đổi bình thường của tuổi mãn kinh nên cố gắng chịu đựng. Thế nhưng tình trạng kéo dài ngày càng ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Đặc biệt với công việc là kế toán cho công ty nước ngoài, chị chia sẻ mình stress dữ dội vì lo sợ sẽ tính toán sai, khi tinh thần chị luôn ở trạng thái mệt mỏi.
Các triệu chứng rối loạn quanh mãn kinh đã quá rõ ràng, kết hợp đánh giá bằng thang điểm MRS (Menopause Rating Scale), cho thấy các triệu chứng mãn kinh của chị ở mức độ nặng và đã ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống hằng ngày. Dựa trên các yếu tố này tôi đã có thể cân nhắc chỉ định liệu pháp nội tiết (Menopausal hormone therapy – MHT) cho chị.
Liệu pháp nội tiết mãn kinh là một hình thức cung cấp thuốc với nội tiết giống buồng trứng để cải thiện triệu chứng cho các trường hợp có chỉ định. Rất nhiều nghiên cứu đã chứng minh nội tiết mãn kinh sử dụng an toàn cho phụ nữ quanh mãn kinh trong 5 năm sử dụng, vì nhóm phụ nữ giai đoạn này trẻ và ít bệnh nền. Tuy nhiên thuốc cũng có những tác dụng không mong muốn, nhất là khi sử dụng kéo dài và 2 biến cố nguy hiểm là nguy cơ ung thư vú, huyết khối tĩnh mạch cần phải được lưu tâm. Do đó, ngoài những chống chỉ định rõ ràng, bệnh nhân trước khi được kê MHT phải được đánh giá có nguy cơ tiềm tàng ung thư vú và nguy cơ tim mạch hay không.
Do đó, Hướng dẫn lâm sàng năm 2015 của Hiệp hội Nội tiết (Endocrine Society) khuyến nghị, phụ nữ trước khi bắt đầu MHT đều nên tầm soát nguy cơ tim mạch và ung thư vú.

Mãn kinh – Một “bước ngoặt” đối với sức khỏe tim mạch
Nhiều người nghĩ mãn kinh đơn thuần là thời điểm không còn kinh nguyệt. Nhưng thực tế, đây cũng là giai đoạn cơ thể trải qua nhiều thay đổi do nồng độ estrogen suy giảm trầm trọng. Estrogen không chỉ liên quan đến chức năng sinh sản mà còn tham gia vào việc duy trì sức khỏe mạch máu, điều hòa lipid máu, đường huyết và nhiều chức năng quan trọng khác
Xét riêng sức khỏe tim mạch, người phụ nữ mãn kinh, cùng một lúc trải qua 2 quá trình lão hóa. Lão hóa do tuổi tác và lão hóa buồng trứng.
Do tuổi tác, các vấn đề ảnh hưởng lên tim mạch như cao huyết áp, đái tháo đường và các yếu tố khác như di truyền, ít vận động, chế độ ăn uống,…. Sự lão hóa buồng trứng, sụt giảm Estrogen trầm trọng làm người phụ nữ dễ tăng cân, tăng cholesterone “xấu”, giảm cholesterone “tốt”( đã bắt đầu từ giai đoạn tiền mãn kinh) làm trầm trọng thêm tình trạng xơ vữa động mạch. Như vậy, cả 2 quá trình lão hóa đồng thời diễn ra làm nguy cơ bệnh lý tim mạch theo thời gian mãn kinh, dẫn đến tỷ lệ bệnh mạch vành ở phụ nữ mãn kinh cao gấp 2- 3 lần phụ nữ tiền mãn kinh.
Do đó, đánh giá nguy cơ tim mạch trước sử dụng MHT để dùng an toàn ở nhóm nguy cơ tim mạch thấp, và với việc dùng kéo dài MHT cũng làm chậm tiến trình thay đổi chuyển hóa liên quan thiếu hụt nội tiết buồng trứng.

Đánh giá nguy cơ tim mạch trước khi điều trị MHT
Trong trường hợp chị A., sau khi xác định không có chống chỉ định MHT, bước tiếp theo chúng tôi sử dụng công cụ tính nguy cơ bệnh tim mạch do xơ vữa trong 10 năm (2013) do Đại Học Tim mạch (ACC) và Hiệp Hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) cung cấp, cho thấy nguy cơ ước tính là 2,8%, thuộc nhóm nguy cơ thấp, có thể sử dụng MHT.
Trước khi sử dụng MHT, bệnh nhân sẽ được tư vấn đầy đủ về lợi ích, nguy cơ và các lựa chọn điều trị.
Thời điểm bắt đầu điều trị đóng vai trò quan trọng
Trong những trường hợp quyết định sử dụng MHT, thời gian khởi trị cũng cần được lưu ý.
Một số nghiên cứu ghi nhận rằng khi được điều trị từ sớm và liên tục, ở giai đoạn mạch máu chưa có nhiều thay đổi do xơ vữa, estrogen có thể phát huy hiệu quả tốt hơn trong việc duy trì mạch máu khỏe mạnh và làm chậm quá trình tiến triển của xơ vữa động mạch. Ngược lại, nếu bắt đầu điều trị khi tổn thương xơ vữa đã tiến triển đáng kể, lợi ích này không còn được ghi nhận rõ ràng. Đây là cơ sở hình thành giả thuyết về “cửa sổ cơ hội” đối với các tác động tim mạch của MHT. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng những dữ liệu này không có nghĩa hormone được sử dụng để phòng ngừa nhồi máu cơ tim hay đột quỵ. MHT hiện nay vẫn không được chỉ định với mục tiêu dự phòng bệnh tim mạch.
Việc sử dụng MHT khi có chỉ định, luôn luôn phải được xem xét lợi ích phải nhiều hơn nguy cơ. Do đó, theo y văn thời điểm khởi trị tốt nhất ở những phụ nữ dưới 60 tuổi hoặc mãn kinh trong vòng 10 năm, không có chống chỉ định và nguy cơ tiềm tàng ung thư vú và bệnh lý tim mạch thấp.
Phác đồ cần cá thể hóa
Trong trường hợp như chị A., một trong những lựa chọn có thể được cân nhắc là phối hợp 17β-estradiol với progesterone.
17β-estradiol là estrogen giúp cải thiện triệu chứng mãn kinh trong khi progesterone được phối hợp nhằm bảo vệ nội mạc tử cung, giảm nguy cơ tăng sinh và ung thư nội mạc tử cung do sử dụng estrogen đơn thuần ở phụ nữ còn tử cung. [8,11]
Lưu ý rằng không có một phác đồ điều trị nào phù hợp với tất cả phụ nữ. Điều quan trọng là cần chọn thuốc phù hợp tùy người và tái khám định kỳ để theo dõi đầy đủ trong quá trình điều trị. Ở các lần tái khám, bác sĩ sẽ theo dõi hiệu quả điều trị, đánh giá lại lợi ích và nguy cơ theo thời gian, đồng thời kiểm tra các yếu tố nguy cơ tim mạch nếu có thay đổi.
Lưu ý theo dõi trong quá trình điều trị
Do MHT phải sử dụng kéo dài, các bạn ngoài lưu ý những tác dụng phụ, cần phải đánh giá lại các nguy cơ tiềm tàng hàng năm trong đó có nguy cơ tim mạch. Nên chuyển đến bác sĩ tim mạch ngay trong các trường hợp xuất hiện triệu chứng:
- Đau ngực
- Khó thở khi gắng sức mới xuất hiện
- Hồi hộp kéo dài
- Phù chân
- Ngất
- Giảm khả năng gắng sức
- Triệu chứng thần kinh nghi ngờ thiếu máu não thoáng qua/đột quỵ.
Điều tôi muốn nhắn gửi đến phụ nữ đang bước vào tuổi mãn kinh
Mãn kinh là một quá trình diễn tiến tự nhiên của người phụ nữ. Tuy nhiên, mọi thay đổi của cơ thể liên quan thiếu hụt nội tiết buồng trứng đã bắt đầu diễn ra trong giai đoạn tiền mãn kinh. Do đó, người phụ nữ sau tuổi 40 phải được đánh giá sức khỏe tổng quát và sức khỏe phụ khoa của mình hàng năm. Phải có cuộc sống lành mạnh, tập thể dụng thường xuyên, ăn uống phù hợp.
Nếu các triệu chứng quanh mãn kinh gây ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, tâm trạng, đời sống vợ chồng hoặc chất lượng cuộc sống, bạn không cần mặc định rằng mình phải chịu đựng. Hiện nay có nhiều lựa chọn điều trị, bao gồm cả phương pháp nội tiết và không nội tiết.
MHT là phương pháp hiệu quả nhất để cải thiện triệu chứng cũng như các vấn đề liên quan đến thiếu hụt nội tiết buồng trứng. Tuy nhiên để sử dụng an toàn và hiệu quả, việc xác định đúng đối tượng, loại trừ chống chỉ định, đánh giá đúng nguy cơ, lựa chọn liệu trình và sản phẩm phù hợp cũng như bảo đảm sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa và sự tuân thủ của người bệnh là cực kỳ quan trọng.
Tóm lại, mãn kinh là một giai đoạn tất yếu phải diễn ra trong cuộc đời của người phụ nữ. Tuy nhiên, cần hiểu rõ về giai đoạn này để có kế hoạch chăm sóc tốt nhất cho bản thân.