Virus cúm thay đổi ra sao trong nửa đầu năm 2026? (Phần 1)
Chuyên gia viết bài: PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa
Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP.HCM
Ngày cập nhật: 13/04/2026
Mục lục
1. Diễn biến mới từ đầu năm 2026: Virus cúm đã thay đổi ra sao?
Từ đầu năm 2026, virus cúm đã có những biến đổi đáng chú ý. Cụ thể, ở chủng cúm A/H3N2, một biến thể mới – biến thể K (J.2.4.1) – đã được xác định là đang lưu hành. Biến thể K được CDC Hoa Kỳ phát hiện từ tháng 8/2025. Đến tháng 12/2025, WHO cho biết biến thể này đã xuất hiện tại hơn 34 quốc gia và chiếm tới 50% số ca cúm ở châu Âu. Những thay đổi chủ yếu nằm ở gen hemagglutinin – gen tạo ra các gai bề mặt virus giúp virus bám vào tế bào mũi, họng và phổi ở người – đây là vị trí rất quan trọng, nên khi biến đổi sẽ khiến virus khác biệt đáng kể so với chủng cũ.
Về mặt lâm sàng, mùa cúm 2025–2026 đánh dấu mức độ mắc bệnh hô hấp cao nhất trong 30 năm qua tại Hoa Kỳ. Những mùa mà H3N2 chiếm ưu thế thường đi kèm nguy cơ nhập viện và tử vong cao, nhất là ở người trên 65 tuổi – nhóm vốn dễ bị tổn thương.
Ngoài ra, virus cúm A/H1N1 vẫn đang tiếp tục lưu hành và có những thay đổi mới. Tỷ lệ virus có thay đổi nhỏ trên gai bề mặt đã tăng gấp đôi so với mùa cúm trước.
2. Hiểu về cơ chế thay đổi của virus cúm
Để hiểu vì sao virus cúm thay đổi nhanh như vậy, chúng ta có thể hình dung đơn giản: virus cúm có 2 kiểu biến đổi chủ yếu theo quy luật chọn lọc tự nhiên – một là thay đổi từ từ (biến đổi nhỏ – antigenic drift), hai là thay đổi đột ngột (biến đổi lớn – antigenic shift). Biến đổi nhỏ là nguyên nhân gây các đợt cúm mùa hàng năm, còn biến đổi lớn có thể dẫn đến đại dịch.
Biến đổi nhỏ – nguyên nhân của cúm mùa mỗi năm
Virus cúm khi nhân lên rất “hay sai sót”. Mỗi lần sao chép, nó có thể tạo ra những lỗi nhỏ. Những lỗi này làm thay đổi “lớp áo” bên ngoài của virus. Khi lớp áo thay đổi, hệ miễn dịch – vốn đã quen với virus cũ nhờ nhiễm trước đó hoặc tiêm vaccine – sẽ nhận ra kém hơn hoặc không nhận ra.
Quá trình này diễn ra âm thầm, tích lũy qua từng năm. Vì vậy, virus cứ “khác dần đi”, và đó là lý do chúng ta cần tiêm vaccine cúm hàng năm để cập nhật sự thay đổi này.
Biến đổi lớn – cơ chế có thể gây đại dịch
Virus cúm có bộ gen gồm 8 đoạn riêng biệt. Khi một người hoặc động vật bị nhiễm cùng lúc hai chủng cúm khác nhau, các đoạn gen này có thể “trộn lẫn” với nhau – gọi là tái tổ hợp gen. Hãy tưởng tượng virus cúm người và virus cúm từ chim hoặc lợn cùng vào một tế bào. Khi 8 đoạn gen được hoán đổi, về lý thuyết có thể tạo ra tới 256 tổ hợp virus khác nhau. Nếu một trong số đó vừa có khả năng lây nhiễm từ người sang người, vừa “lạ” với hệ miễn dịch của cộng đồng, thì nguy cơ bùng phát đại dịch là rất cao.
Ví dụ thực tế
Các đại dịch cúm vào các năm 1957, 1968 và 2009 đều xảy ra do cơ chế biến đổi lớn – khi virus mới mang sự kết hợp gen từ virus người và động vật. Còn biến thể K đang lưu hành từ đầu năm 2026 lại là kết quả của quá trình biến đổi nhỏ tích lũy dần theo thời gian.
Trong bối cảnh biến đổi liên tục của virus, việc giám sát và cập nhật thành phần virus mới trong vaccine cúm hằng năm là cần thiết và tiêm phòng cúm hằng năm giúp duy trì hiệu quả bảo vệ tốt của vaccine cúm.
