Rối loạn tiêu hóa chức năng

Bạn đã có tài khoản, đăng nhập tại đây.

Rối loạn tiêu hóa chức năng

Thực hư tình trạng trùng lấp triệu chứng và giải pháp

Tóm tắt

  • Tình trạng trùng lấp triệu chứng rất thường gặp trong thực hành lâm sàng: 1/5 bệnh nhân có ít nhất 2 rối loạn tiêu hóa chức năng và khoảng 8% bệnh nhân có triệu chứng của cả khó tiêu chức năng, trào ngược dạ dày thực quản và hội chứng ruột kích thích
  • Các bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng thường có biểu hiện nặng hơn, tỉ lệ mất ngủ và trầm cảm cao hơn, đáp ứng với điều trị kém hơn và chất lượng cuộc sống thấp hơn so với các bệnh nhân không bị trùng lấp triệu chứng
  • Chưa có khuyến cáo điều trị cho bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng. Thuốc ức chế bơm proton và thuốc hỗ trợ vận động tiêu hóa (prokinetics) có thể hiệu quả ở bệnh nhân có biểu hiện trùng lấp triệu chứng.

Rối loạn tiêu hóa chức năng (functional gastrointestinal disorders) bao gồm các bệnh lý đặc trưng bởi triệu chứng tiêu hóa diễn tiến mạn tính mà không có nguyên nhân thực thể giải thích được các triệu chứng này [1][2]. Các rối loạn này rất thường gặp trong thực hành lâm sàng. Kết quả từ một nghiên cứu trên 4500 người ở Úc cho thấy tỉ lệ bị các rối loạn tiêu hóa chức năng lên đến 34,6% với hơn 60% các trường hợp sẽ đi khám bệnh [3]. Trong các rối loạn này thì khó tiêu chức năng và hội chứng ruột kích thích là 2 vấn đề thường gặp nhất. Khó tiêu chức năng (functional dyspepsia) được đặc trưng bởi 1 trong các triệu chứng bao gồm đầy bụng sau ăn, ăn mau no, đau thượng vị và nóng rát thượng vị mà không có nguyên nhân thực thể giải thích được các triệu chứng này [4]. Các nghiên cứu trong cộng đồng cho thấy tỉ lệ bị khó tiêu chức năng là 5%-11% [5]. Khó tiêu chức năng được chia thành 2 hội chứng là hội chứng khó chịu sau ăn (đặc trưng bởi 1 trong 2 triệu chứng là đầy bụng sau ăn và ăn mau no) và hội chứng đau thượng vị (đặc trưng bởi 1 trong 2 triệu chứng là đau thượng vị và nóng rát thượng vị) [4]. Hội chứng ruột kích thích được đặc trưng bởi tình trạng đau bụng tái phát có liên quan việc đi tiêu hay thay đổi thói quan đi tiêu (số lần đi tiêu hay hình dạng phân) mà không có nguyên nhân thực thể giải thích được các triệu chứng này. Tỉ lệ hiện mắc của tình trạng này trong dân số là khoảng 11% [6].

Tình trạng trùng lấp triệu chứng rất thường gặp trong thực hành lâm sàng. Trong nghiên cứu ở Úc trên 4500 người, 19,2% bệnh nhân có ít nhất 2 rối loạn tiêu hóa chức năng [3]. Bệnh nhân có thể vừa có triệu chứng tiêu hóa trên (đau thương vị, nóng rát thượng vị, ăn mau no, đầy bụng sau ăn, buồn nôn, nôn…) vừa có triệu chứng tiêu hóa dưới (đau bụng quanh rốn, chướng bụng, tiêu chảy, táo bón…). Đối với các bệnh nhân bị khó tiêu chức năng, có thể có trình trạng trùng lấp của hội chứng khó chịu sau ăn và hội chứng đau thượng vị. Bệnh nhân có thể bị đầy bụng sau ăn hay ăn mau no kèm đau hay nóng rát thượng vị. Tỉ lệ trùng lấp của 2 hội chứng này ở các bệnh nhân khó tiêu chức năng đến khám ngoại trú cao hơn trong cộng đồng (36,3% so với 9,3%, p < 0,05) [7]. Các bệnh nhân khó tiêu chức năng cũng thường trùng lấp triệu chứng với hội chứng ruột kích thích. Hội chứng ruột kích thích thường gặp ở nhóm bệnh nhân có khó tiêu chức năng hơn là nhóm không có khó tiêu chức năng (37% so với 7%, p < 0,005). Khó tiêu chức năng làm tăng nguy cơ bị hội chứng ruột kích thích lên 8 lần (KTC 95%: 5,74 – 11,16) [8]. Ngược lại, có 27% bệnh nhân bị hội chứng ruột kích thích có triệu chứng của khó tiêu chức năng [8]. Các bệnh nhân bị hội chứng khó chịu sau ăn thường trùng lấp triệu chứng với hội chứng ruột kích thích hơn các bệnh nhân bị hội chứng đau thượng vị [9]. Các triệu chứng của hội chứng khó chịu sau ăn như đầy bụng sau ăn hay ăn mau no thường gặp ở bệnh nhân bị hội chứng ruột kích thích thể táo bón [10]. Trong những trường hợp bị các rối loạn ruột chức năng, có đến 27,6% bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng của hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy với tiêu chảy chức năng và 18,1% bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng của hội chứng ruột kích thích thể táo bón với táo bón chức năng [8].

Các rối loạn tiêu hóa chức năng cũng thường trùng lấp triệu chứng với bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản sẽ tăng nguy cơ bị các rối loạn tiêu hóa chức năng gấp 3 lần [11]. Khoảng 50% bệnh nhân bị bệnh trào ngược dạ dày thực quản có triệu chứng khó tiêu [12]. Kết quả từ các nghiên cứu cũng cho thấy bệnh trào ngược dạ dày thực quản không kèm tổn thương niêm mạc (non-erosive reflux disease) thường trùng lấp triệu chứng với khó tiêu chức năng hơn viêm thực quản trào ngược (erosive reflux disease) [13][14]. Có đến 42% bệnh nhân bị hội chứng ruột kích thích có kèm triệu chứng của bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Hội chứng ruột kích thích làm tăng nguy cơ xuất hiện triệu chứng của bệnh trào ngược dạ dày thực quản lên 4 lần [15]. Ngược lại, hội chứng ruột kích thích cũng thường gặp ở tất cả các thể của bệnh trào ngược dạ dày thực quản. 63% bệnh nhân bị bệnh trào ngược dạ dày thực quản không kèm tổn thương niêm mạc, 44% bệnh nhân viêm thực quản trào ngược và 21% bệnh nhân bị thực quản Barrett có triệu chứng của hội chứng ruột kích thích [16]. Các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích thường gặp ở bệnh nhân bị bệnh trào ngược dạ dày thực quản không kèm tổn thương niêm mạc hơn là bệnh nhân bị viêm thực quản trào ngược [14][17]. Kết quả từ một nghiên cứu trong cộng đồng trên hơn 2600 trường hợp cho thấy có đến 8,2% bệnh nhân rối loạn tiêu hóa chức năng bị trùng lấp triệu chứng của cả khó tiêu chức năng, trào ngược dạ dày thực quản và hội chứng ruột kích thích [18]

Hiện tại, cơ chế gây trùng lấp triệu chứng của khó tiêu chức năng, trào ngược dạ dày thực quản và hội chứng ruột kích thích vẫn chưa được hiểu rõ. Kết quả từ các nghiên cứu cho thấy các bệnh lý này có sự tương đồng về một số đặc điểm sinh lý bệnh như tình trạng tăng nhạy cảm tạng hay rối loạn chức năng vận động của cơ trơn ống tiêu hóa và điều này có thể góp phần giải thích sự trùng lấp triệu chứng [19][20][21]. Ngoài ra, các rối loạn tâm lý như mất ngủ hay trầm cảm cũng có thể là yếu tố nguy cơ gây ra tình trạng trùng lấp này [22][23].

Các bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng thường có triệu chứng nặng hơn, đáp ứng với điều trị kém hơn và chất lượng cuộc sống thấp hơn so với các bệnh nhân không bị trùng lấp triệu chứng. Kết quả từ các nghiên cứu cho thấy những bệnh nhân bị trào ngược dạ dày thực quản có trùng lấp triệu chứng với khó tiêu chức năng hay hội chứng ruột kích thích thường có triệu chứng ợ nóng hay ợ trớ nặng hơn, tỉ lệ mất ngủ và trầm cảm cao hơn, chất lượng cuộc sống kém hơn cũng như tỉ lệ đi khám bệnh cao hơn [18][23][24]. Ngoài ra, đáp ứng với thuốc ức chế bơm proton của các bệnh nhân bị trào ngược dạ dày thực quản có trùng lấp triệu chứng với các rối loạn tiêu hóa chức năng cũng kém hơn so với nhóm không có trùng lấp [25][26][27]. 

Hiện tại, chưa có khuyến cáo điều trị cho các bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng. Các thuốc ức chế bơm proton có thể có hiệu quả ở các bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng của khó tiêu chức năng và trào ngược dạ dày thực quản. Kết quả từ 2 nghiên cứu trên bệnh nhân bị trào ngược dạ dày thực quản có kèm triệu chứng của khó tiêu chức năng cho thấy lansoprazole giúp cải thiện triệu chứng của cả 2 bệnh [28][29]. Kết quả từ 1 nghiên cứu khác trên bệnh nhân bị viêm thực quản trào ngược có trùng lấp triệu chứng với khó tiêu chức năng và hội chứng ruột kích thích cho thấy pantoprazole không những làm giảm mức độ viêm thực quản mà còn làm giảm triệu chứng của cả 2 rối loạn đi kèm. Một điều thú vị là hiệu quả làm giảm triệu chứng của khó tiêu chức năng và hội chứng ruột kích thích được duy trì đến 16 tuần sau khi ngưng pantoprazole [30]. Các thuốc hỗ trợ vận động tiêu hóa (prokinetics) thường được chỉ định trong điều trị trào ngược dạ dày thực quản kháng trị và khó tiêu chức năng. Chính vì thế, có thể xem xét sử dụng nhóm thuốc này khi bệnh nhân có trùng lấp triệu chứng khó tiêu chức năng và trào ngược dạ dày thực quản. Acotiamide đã được chứng minh có hiệu quả giúp giảm triệu chứng ở bệnh nhân bị trùng lấp triệu chứng của khó tiêu chức năng và trào ngược dạ dày thực quản kháng trị [31]. Kết quả của một nghiên cứu gần đây trên bệnh nhân khó tiêu chức năng cho thấy itopride giúp giảm đầy bụng sau ăn, đau thượng vị, nôn và hiệu quả làm giảm triệu chứng này rõ rệt nhất ở nhóm bệnh nhân có trùng lấp 2 hội chứng khó chịu sau ăn và đau thượng vị [32].

VNGAS190816

Tài liệu tham khảo

1. Drossman DA, Hasler WL. Rome IV-Functional GI Disorders: disorders of gut-brain interaction. Gastroenterology 2016;150:1257-1261.

2. de Bortoli N, Tolone S, Frazzoni M, et al. Gastroesophageal reflux disease, functional dyspepsia and irritable bowel syndrome: common overlapping gastrointestinal disorders. Ann Gastroenterol 2018;31:639-648.

3. Koloski NA, Talley NJ, Boyce PM. Epidemiology and health care seeking in the functional GI disorders: a population-based study. Am J Gastroenterol 2002;97:2290-2299

4. Stanghellini V, Chan FK, Hasler WL, et al. Gastroduodenal disorders. Gastroenterology 2016;150:1380-1392.

5. Talley NJ, Ford AC. Functional dyspepsia. N Engl J Med 2015;373:1853–1863.

6. Lacy BE, Mearin F, Chang L, et al. Bowel Disorders.Gastroenterology 2016;150:1393–1407

7. Fujiwara Y, Arakawa T. Overlap in Patients With Dyspepsia/Functional Dyspepsia.J Neurogastroenterol Motil 2014;20:447-457

8. Ford AC, Marwaha A, Lim A, Moayyedi P. Systematic review and meta-analysis of the prevalence of irritable bowel syndrome in individuals with dyspepsia. Clin Gastroenterol Hepatol 2010;8:401-409

9. Wang A, Liao X, Xiong L, et al. The clinical overlap between functional dyspepsia and irritable bowel syndrome based on Rome III criteria. BMC Gastroenterol 2008;8:43

10. Talley NJ, Dennis EH, Schettler-Duncan VA, Lacy BE, Olden KW, Crowell MD. Overlapping upper and lower gastrointestinal symptoms in irritable bowel syndrome patients with constipation or diarrhea. Am J Gastroenterol 2003;98:2454-2459

11. Guillemot F, Ducrotté P, Bueno L. Prevalence of functional gastrointestinal disorders in a population of subjects consulting for gastroesophageal reflux disease in general practice. Gastroenterol Clin Biol 2005;29:243-246.

12. Min BH, Huh KC, Jung HK, et al. Prevalence of uninvestigated dyspepsia and gastroesophageal reflux disease in Korea: a population-based study using the Rome III criteria. Dig Dis Sci 2014;59:2721-2729.

13. Savarino V, Savarino E. Is acid relevant in the genesis of dyspeptic symptoms associated with nonerosive reflux disease? Eur J Gastroenterol Hepatol 2008;20:252-254.

14. Noh YW, Jung HK, Kim SE, Jung SA. Overlap of erosive and non-erosive reflux diseases with functional gastrointestinal disorders according to Rome III criteria. J Neurogastroenterol Motil 2010;16: 148-156.

15. Lovell RM, Ford AC. Prevalence of gastro-esophageal reflux-type symptoms in individuals with irritable bowel syndrome in the community: a meta-analysi. Am J Gastroenterol 2012;107:1793 1801

16. Neumann H, Monkemuller K, Kandulski A, Malfertheiner P. Dyspepsia and IBS symptoms in patients with NERD, ERD and Barrett’s esophagus. Dig Dis 2008;26:243-247

17. Nam SY, Ryu KH, Park BJ. Irritable bowel syndrome is associated with gastroesophageal reflux symptom but not erosive esophagitis. J Neurogastroenterol Motil 2013;19:521-531

18. Vakil, N, Stelwagon, M, Shea EP, Miller, S. Symptom burden and consulting behavior in patients with overlapping functional disorders in the US population. United European Gastroenterology Journal, 2015 4(3), 413–422.

19. Corsetti M, Caenepeel P, Fischler B, Janssens J, Tack J. Impact of coexisting irritable bowel syndrome on symptoms and pathophysiological mechanisms in functional dyspepsia. Am J Gastroenterol 2004;99:1152-1159

20. Van Oudenhove L, Demyttenaere K, Tack J, Aziz Q. Centralnervous system involvement in functional gastrointestinal disorders. Best Pract Res Clin Gastroenterol 2004;18:663-680.

21. Holtmann G, Goebell H, Talley NJ. Functional dyspepsia and irritable bowel syndrome: is there a common  pathophysiological basis? Am J Gastroenterol 1997;92:954-959.

22. de Bortoli N, Natali V, Melissari S, et al. Overlap of GERD and gastrointestinal functional disorders. Minerva Gastroentrol Dietol 2017;63:205-220.

23. Hsu CS, Liu TT, Wen SH, et al. Clinical, metabolic, and psychological characteristics in patients with gastroesophageal reflux disease overlap with irritable bowel syndrome. Eur J Gastroenterol Hepatol 2015;27:516-522.

24. Lee SW, Lee TY, Lien HC, Yeh HZ, Chang CS, Ko CW. The risk factors and quality of life in patients with overlapping functional dyspepsia or peptic ulcer disease with gastroesophageal reflux disease. Gut Liver 2014;8:160-164

25. Wang AJ, Wang H, Xu L, et al. Predictors of clinical response of acid suppression in Chinese patients with gastroesophageal reflux disease. Dig Liver Dis 2013;45:296-300

26. Garros A, Mion F, Marjoux S, Damon H, Roman S. Factors associated with nonresponse to proton pump inhibitors therapy in patients referred for esophageal pH-impedance monitoring. Dis Esophagus 2016;29:787-793

27. Mönnikes H, Heading RC, Schmitt H, Doerfler H. Influence of irritable bowel syndrome on treatment outcome in gastroesophageal reflux disease. World J Gastroenterol 2011;17:3235-3241

28. Kinoshita Y, Miwa H, Sanada K, Miyata K, Haruma K. Clinical characteristics and effectiveness of lansoprazole in Japanese patients with gastroesophageal reflux disease and dyspepsia. J Gastroenterol 2014;49:628-637.

29. Miwa H, Haruma K, Sakamoto S, Sanada K, Hiroi S, Kinoshita Y. Demography and treatment response in patients with predominant non-erosive reflux disease or functional dyspepsia. J Gastroenterol Hepatol 2015;30:834-841.

30. Mönnikes H, Schwan T, van Rensburg C, et al. Randomised clinical trial: sustained response to PPI treatment of symptoms resembling functional dyspepsia and irritable bowel syndrome in patients suffering from an overlap with erosive gastro-oesophageal reflux disease. Aliment Pharmacol Ther 2012;35:1279-1289

31. Takeuchi T, Takahashi Y, Kawaguchi S, et al. Therapy of gastroesophageal reflux disease and functional dyspepsia overlaps with symptoms after usual-dose proton pump inhibitor: Acotiamide plus usual-dose proton pump inhibitor versus double-dose proton pump inhibitor. J Gastroenterol Hepatol. 2018 Mar;33(3):623-630

32. Carbone F, Vandenberghe A, Holvoet L, et al. The Therapeutic Outcome of Itopride in Functional Dyspepsia Postprandial Distress Syndrome: A Double-Blind Randomized, Multicenter, Placebo-Controlled Study. Gastroenterology 2018; 154(6), S–91